Kangaroo Care – hay phương pháp da kề da – là cách chăm sóc trẻ sơ sinh bằng việc đặt bé trần, chỉ mặc tã, áp trực tiếp lên ngực trần của mẹ (hoặc bố) trong thời gian dài, kết hợp nuôi con bằng sữa mẹ. Với trẻ sinh non và nhẹ cân, đây không phải một cử chỉ âu yếm mà là một can thiệp y khoa được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị, có bằng chứng giảm tử vong.
Bài viết này được biên soạn dựa trên khuyến nghị của WHO và kinh nghiệm thực hành của BS. Lương Kim Chi – người thuộc nhóm đầu tiên đưa Kangaroo Mother Care về Việt Nam từ năm 1996.
Kangaroo Care là gì?
Kangaroo Mother Care (KMC), tiếng Việt thường gọi là chăm sóc kiểu chuột túi hoặc da kề da, là phương pháp chăm sóc trẻ sơ sinh gồm ba thành phần đi liền nhau:
- Tiếp xúc da kề da liên tục giữa mẹ và bé, bé nằm thẳng đứng, áp ngực vào ngực mẹ.
- Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn.
- Xuất viện sớm và theo dõi sát sau khi về nhà.
Tên gọi bắt nguồn từ cách chuột túi nuôi con non trong túi trước bụng: cơ thể mẹ đóng vai trò lồng ấp. Triết lý mà BS. Lương Kim Chi vẫn nhắc lại trong các buổi giảng chính là câu: “Mẹ là chiếc lồng ấp hoàn hảo nhất.”
Phương pháp này ra đời như thế nào?
Kangaroo Mother Care được khởi xướng năm 1978 tại Bogotá, Colombia, ở Viện Sản Nhi (Instituto Materno Infantil), gắn với tên tuổi bác sĩ Edgar Rey Sanabria. Bối cảnh lúc đó rất thực tế: bệnh viện quá tải, thiếu lồng ấp, tỉ lệ nhiễm trùng bệnh viện và tử vong ở trẻ sinh non rất cao. Ý tưởng dùng chính cơ thể người mẹ thay cho lồng ấp ra đời từ hoàn cảnh thiếu thốn đó – rồi trở thành một chuẩn mực được nghiên cứu và khuyến nghị trên toàn thế giới.
WHO khuyến nghị gì về da kề da?
Trong bộ khuyến nghị về chăm sóc trẻ sinh non và nhẹ cân công bố năm 2022, Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra hai điểm cốt lõi:
- Bắt đầu càng sớm càng tốt sau sinh. Tại cơ sở y tế, có thể bắt đầu da kề da trước khi trẻ ổn định hoàn toàn về lâm sàng, trừ khi trẻ không tự thở được, đang sốc hoặc cần thở máy. Đây là thay đổi quan trọng so với quan niệm cũ là phải chờ bé ổn định mới cho da kề da.
- Duy trì 8–24 giờ mỗi ngày, càng nhiều giờ càng tốt.
WHO xếp da kề da là chăm sóc thường quy cho mọi trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, với bằng chứng độ tin cậy cao về việc giảm tử vong và giảm hạ thân nhiệt, cùng bằng chứng về giảm nhiễm trùng và cải thiện tăng cân.
Hành trình đưa Kangaroo Care về Việt Nam
Năm 1996, khi tỉ lệ tử vong ở trẻ sinh non tại Việt Nam còn thuộc nhóm cao nhất thế giới, BS. Lương Kim Chi – khi đó đang công tác tại Bệnh viện Từ Dũ – là một trong những người đầu tiên sang Colombia học phương pháp Kangaroo Care và mang về áp dụng trong nước.
Trong 28 năm tại Từ Dũ và nhiều năm sau khi nghỉ hưu, bà đã giảng dạy về chăm sóc sơ sinh thiết yếu tại 58 bệnh viện trên toàn quốc, là thành viên Hiệp hội Kangaroo Quốc tế và cộng tác viên nhiều năm với WHO, UNICEF cùng Hội Nhi khoa Hoa Kỳ.
Tại Bệnh viện TWG Long An, nơi bà tiếp tục làm việc sau khi nghỉ hưu, nhiều trẻ sơ sinh chỉ nặng 600–700 gram đã được nuôi sống bằng da kề da, sữa mẹ và massage trị liệu. Hàng nghìn gia đình vẫn gọi bà bằng cái tên thân thuộc: “Má Chi”.
Trẻ đủ tháng có cần da kề da không?
Có. Với trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh, da kề da ngay trong giờ đầu sau sinh – thường gọi là “giờ vàng” – giúp:
- ổn định thân nhiệt, nhịp tim và nhịp thở của bé;
- bé tìm vú và bú mẹ thuận lợi hơn, mẹ xuống sữa sớm hơn;
- tăng gắn kết cảm xúc giữa mẹ và con, giảm căng thẳng cho cả hai.
Mẹ sinh mổ vẫn có thể da kề da, chỉ là thường bắt đầu muộn hơn một chút tùy điều kiện phòng mổ và tình trạng của mẹ. Khi mẹ chưa thể thực hiện, bố hoàn toàn có thể thay thế – da kề da với bố mang lại phần lớn lợi ích về ổn định thân nhiệt và trấn an bé.
Thực hành da kề da đúng cách
Những nguyên tắc cơ bản mà cha mẹ cần nhớ:
- Tư thế: bé chỉ mặc tã và đội mũ, nằm thẳng đứng giữa hai bầu ngực mẹ, đầu nghiêng sang một bên, mặt luôn nhìn thấy được. Đường thở phải thông thoáng – đây là điểm an toàn quan trọng nhất.
- Giữ ấm: phủ áo hoặc khăn lên lưng bé, giữ phòng ấm và tránh gió lùa.
- Thời gian: mỗi lần nên kéo dài ít nhất một giờ; càng nhiều giờ trong ngày càng tốt, đặc biệt với trẻ sinh non.
- Kết hợp bú mẹ: da kề da và nuôi con bằng sữa mẹ hỗ trợ lẫn nhau, không tách rời.
Với trẻ sinh non đang nằm viện, việc bắt đầu và thời lượng da kề da phải theo chỉ định của đội ngũ y tế đang chăm sóc bé.
Ba hiểu lầm thường gặp
“Da kề da chỉ để mẹ con âu yếm nhau.” Đây là can thiệp có bằng chứng giảm tử vong ở trẻ sinh non, được WHO xếp vào chăm sóc thường quy – không phải một hoạt động cảm xúc tùy chọn.
“Bé phải ổn định rồi mới được da kề da.” Khuyến nghị 2022 của WHO nêu rõ có thể bắt đầu trước khi trẻ ổn định hoàn toàn, trừ các trường hợp trẻ không tự thở được, đang sốc hoặc cần thở máy.
“Nhà có điều hòa, sợ bé lạnh nên không cởi đồ bé.” Chính tiếp xúc da kề da mới là cách giữ thân nhiệt hiệu quả: thân nhiệt mẹ tự điều chỉnh theo nhu cầu của bé. Điều cần làm là giữ phòng ấm và phủ khăn lên lưng bé, không phải mặc thêm nhiều lớp áo cho bé rồi bế cách lớp vải.
Học thực hành bài bản ở đâu?
Đọc hiểu nguyên tắc là một chuyện, làm đúng trong hai tuần đầu sau sinh lại là chuyện khác. Tại All For Baby, phần thực hành da kề da, massage và nuôi con bằng sữa mẹ được BS. Lương Kim Chi hướng dẫn trực tiếp trong:
- Khóa học chăm sóc bé sơ sinh 0–3 tháng – thực hành massage, da kề da, tắm bé, chăm rốn;
- Khóa học nuôi con bằng sữa mẹ chuyên sâu – khớp ngậm, gọi sữa về, xử lý tắc tia;
- Lớp học tiền sản – chuẩn bị cho “giờ vàng” ngay sau khi sinh.
Câu hỏi thường gặp về da kề da
Da kề da nên kéo dài bao lâu mỗi ngày?
Với trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, WHO khuyến nghị 8–24 giờ mỗi ngày, càng nhiều giờ càng tốt. Với trẻ đủ tháng khỏe mạnh, mỗi lần nên kéo dài ít nhất một giờ và duy trì đều đặn trong những tuần đầu.
Sinh mổ có da kề da được không?
Được. Nhiều cơ sở y tế đã thực hiện da kề da ngay trong phòng mổ khi tình trạng mẹ và bé cho phép. Nếu mẹ chưa thể, bố có thể thực hiện thay trong lúc chờ mẹ hồi sức.
Bố da kề da với con có tác dụng không?
Có. Da kề da với bố giúp ổn định thân nhiệt, nhịp thở và trấn an bé tương tự, đồng thời tăng gắn kết giữa bố và con. Điểm khác biệt là chỉ mẹ mới kết hợp được da kề da với việc cho bé bú trực tiếp.
Da kề da có giúp mẹ nhiều sữa hơn không?
Tiếp xúc da kề da kích thích phản xạ tiết sữa và giúp bé tìm vú hiệu quả hơn, nhờ đó hỗ trợ mẹ xuống sữa sớm và duy trì nguồn sữa tốt hơn. Đây cũng là lý do WHO đặt nuôi con bằng sữa mẹ là một thành phần của Kangaroo Mother Care.
Trẻ sinh non bao nhiêu gram thì làm được da kề da?
WHO khuyến nghị da kề da là chăm sóc thường quy cho mọi trẻ sinh non hoặc nhẹ cân, không đặt ra ngưỡng cân nặng cụ thể. Điều kiện là bé tự thở được, không sốc và không cần thở máy. Thực tế tại Việt Nam, nhiều bé chỉ nặng 600–700 gram đã được nuôi sống bằng phương pháp này.
Bài viết mang tính cung cấp kiến thức, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ đang trực tiếp theo dõi mẹ và bé.